تناقص یا هماهنگی هنر قدسی با وجوه مختلفی از تکنولوژی، موضوع بحث این مقاله است. دغدغه خدشه دار شدن ابعاد قدسی زندگی توسط این پدیده، موجب می شود تا جایگاه تکنولوژی در عرصه های گوناگون مورد بررسی قرار گیرد. مباحث هنر و تکنولوژی در جهان هستی و نیز قداست و فضای قدسی، مداخلی برای ورود به مقوله فوق قرارداده شده اند که درک منشا اصلی هنر مقدس و نوع بیان آن را سهل می کنند. طرح متغیرهایی از قبیل انسان مقدس، کتاب مقدس، فضا و مکان های مقدس، اثبات می کند که قداست واقعی نمی تواند از آن هر آن چه ماورای طبیعت است باشد؛ بلکه سایه و روح الهی است که از تقدس وجود خود، در فضا، مکان، انسان و هنر قرار می دهد. از این روی، این که اثر هنری با ابزار بدوی و یا تکنیک های نوین به ثمر رسیده باشد، در بیان قدسی آن تاثیری ندارد.

هنر از ابتدای تاریخ بشر وسیله ای برای تجلی مادی باورها بوده است؛ لذا بارزترین تجلی گاه معنویت و هویت متعالی انسانی را که از دین نشأت می گیرد، می توان در لایه های پنهانی هنر جستجو کرد. هدف غایی و نهایی هنر قدسی، فراخوانی و یادآوری احساسات یا انتقال تأثرات نیست، بلکه هنر قدسی، رمز است و بدین علت جز وسایل ساده و اولین و اصلی، مستغنی از هر دستاویز دیگری است؛ وانگهی چیزی جز کنایه و اشاره نمی تواند بود؛ زیرا موضوع واقعی اش مالاکلام است و زبان از وصفش عاجز؛ ریشه و اصل آسمانی دارد، زیرا الگوهایش بازتاب واقعیات ماوراء عالم صوراند. هنر مقدس که زبدۀ خلقت «صنع الهی» را به زبان تمثیل تکرار و دگربار بیان یا اعاده می کند، نمودگار سرشت رمزی عالم است و بدین گونه روح انسان را از قید تعلق به واقعیات درشتناک و ناپایدار می رهاند. پژوهش حاضر با هدف «بررسی مبانی هنر (سماع و موسیقی) قدسی در آیین یارسان از دیدگاه سنت گرایان، با تأکید بر آرای سیدحسین نصر» با روش توصیفی-تحلیلی و به شیوۀ بینامتنی انجام شده است. هنر قدسی در آیین یارسان، در قالب های مختلف، از جمله سماع و موسیقی، تجلی می یابد. سماع، نوعی رقص دایره وار و به صورت دسته جمعی است که طی مراسم «جمع» انجام می گیرد. دعاهای آنان همراه موسیقی از سوی ذاکران خوانده می شود. از موسیقی برای بیان حقایق و مفاهیم عرفانی استفاده می شود. تنبور، ساز اصلی آیین یارسان است و در مراسم سماع و سایر مراسم مذهبی این آیین مورد استفاده قرار می گیرد.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (pdf) مراجعه فرمایید.

پارادایم به معنی سرمشق ها و نمونه های حاکم بر ذهن و زبان دانشمندان در دوره های مختلف است و با اندکی تسامح، در علوم انسانی و هنر نیز نظام های فکری غالب یا همان پارادایم ها قابل شناسایی است. هنرمندان بسیاری خود را ذیل این نمونه های غالب می بینند و پیوندی عمیق با اندیشه های حاکم در زمان خود می یابند. در ایران از سالهای 1320 غالب هنرمندان و نویسندگان خود را وقف تبلیغ برای پارادایم حاکم؛ یعنی مارکسیسم کرده بودند و در دهه چهل، هنر مدرنِ خودارجاع «کانتی» بود که هنرمندان و نویسندگان متعددی را مجذوب خود ساخت. یک دهه بعد، تفکرات بوم گرای اسلامی، که در ادامه ی برخوردهای مختلف با سنت پدید آمده بود، زمینه را برای رشد زیباشناسی «قدسی» ایجاد کرد. به بیان دیگر روشنفکران و نواندیشان دینی با بهره گیری از آرای فلاسفه غرب و سنت های مذهبی، نوع جدیدی از فلسفه ی هنر و ادبیات را در ایران پی نهادند. این نواندیشان که افرادی چون علی شریعتی، مرتضی مطهری، عبدالکریم سروش، داوری اردکانی و دیگران بودند، گرچه در موارد متعددی اختلاف نظر داشته و دارند، در زیباشناسی به حضور یک «امر قدسی» در هنر اسلامی باور دارند. بنابراین، باورمندی به امرقدسی در کنار شرایط اجتماعی و سیاسی، به خصوص پس از انقلاب اسلامی، زمینه را برای رشد هنر اسلامی-انقلابی فراهم ساخته است.

دوره تیموری عصر شکوفایی انواع هنرها در حوزه نگارگری و معماری است. در این دوره نگاره هایی مصور شدند که ویژگی بارز آن ها پیروی از قواعد هندسی در ایجاد فضاهای خارجی و داخلی یک بنا و تزیینات به کار رفته در معماری آن ها بود. سرنمون نگارگری در این مکتب، کمال الدین بهزاد است. به تصویر کشیدن فضاهای خاص معماری و ترسیم تزیینات مختلف بناها به وسیله هندسه نقوش، از ویژگی های منحصر به فرد آثار او به شمار می رود. اهداف مقاله پیش رو الف-شناسایی هندسه نقوش به کار رفته در نگاره های بهزاد و تکرارپذیری آن ها در نگاره و نمود آن ها در معماری، ب-شناسایی هنر قدسی به واسطه حضور هندسه نقوش در آثار بهزاد است. لذا سوال های این تحقیق عبارت اند از: 1-بهزاد تا چه اندازه از نقشمایه های هندسی در نگاره هایش بهره جسته است؟ 2-در کدام یک از نگاره های بهزاد، هندسه نقوش به صورت مستقل عمل کرده و برای نشان دادن ذات اقدس الهی به طور بصری بیان شده است؟ روش تحقیق به شیوه توصیفی-تحلیلی بر مبنای استدلال تطبیقی بوده و شیوه تجزیه و تحلیل اطلاعات، کیفی و با رویکرد استقرایی می باشد. روش جمع آوری اطلاعات به صورت کتابخانه ای-اسنادی به دست آمده و چارچوب نظری تحقیق بر آراء فلاسفه سنت گرا و عرفا تکیه دارد. نتایج تحقیق نشان می دهد هر جا نگاره ای که مفهومی الهی و یا عارفانه در خود دارد، آکنده از هندسه است. در این نگاره ها، هندسه اهمیت بیشتری پیدا می کند به طوری که لزوم وجود هندسه، مهیای ظهور می شود. پس آن وجهی از معماری که در نگارگری بهزاد آمده است، جنبه ی قدسی بودن معماری اسلامی را نشان می دهد. با این اوصاف می توان نگاره های «گریز حضرت یوسف (ع) از زلیخا» و «حضرت محمد (ص) و صحابه هایش» را از لحاظ آکنده بودن از نقوش هندسی و مستقل بودن این هندسه نقوش، نوعی هنر قدسی دانست.

خط بنایی ساده برای آثار معماری دوره سلجوقی توسط بنایان خداجو و معماران با ایمان ابداع شد. دلپذیری این خط و اصول و قاعده های آن، سبب رونق این خط گردید و در دوره ایلخانی خط بنایی خفته و راسته زینت بخش آثار معماری شد. دوران پر تحول هنرهای وابسته به معماری تیموری، خطوط گوناگونی از خط بنایی به همراه داشت و در آثار معماری ایران بزرگ دوره تیموری به صورتی شگرف مورد استفاده قرار گرفت. در دوره صفویه نیز، شاخه های متعدد، زیبا و با اصول از انواع خط بنایی از سر پنجه بنایان و معماران و حتی کتیبه نویسان خوش نویس، طراحی و در جای جای آثار اسلامی، زینت بخش معماری ایران در جهان گردید. در دوره های افشاریه و زندیه نیز ابداع خط های جدید بنایی ادامه یافت. در دوران طولانی قاجاریه، پدیده خط بنایی و ابداع شاخه هایی از آن در واقع مقابله ای با هنرهای معماری دیگری چون گچ بری، آینه و گچ بری و نقاشی و سایر موارد بود. در دوره پهلوی دوم پدیده هایی نو از خط بنایی برای آثار اسلامی ایران به وجود آمد. دوران انقلاب اسلامی نیز سبب پدیدآمدن هنرهای قدسی به شکل های گوناگون شد و ارزش های فراوانی از انواع خط های متنوع بنایی با چشم نوازی خاص برای آثار اسلامی به وجود آورد و ابداع های خط بنایی هر روز فزونی گرفت.

در باره هنر سنتی بسیار شنیدهایم وخواندهایم. هدف این گزارش نیز مرور شنیدهها وگفته ها نیست. در اینجا، تنها برآنیم که بر چند نکتهای تأکید ورزیم و دو پرسشی پیش رو نهیم. از آنجاییکه عبارت «هنر سنتی» تا اندازهای همچنان مبهم است، نخست میکوشیم، با پیشنهاد ترتیب نسبتاً نویی، از این ابهام بکاهیم. وانگهی تعریف هنر سنّتی، از جمله هنر اسلامی، به نظر دشوار میآید؛ بهویژه اگر از منظری تاریخی به آن بنگریم. برای همین گروهی همچنان در وجود هنری به نام هنر اسلامی تردید روامیدارند؛ به همانسان که فلسفه اسلامی، چونان شعبهای از فلسفه قدیم، مورد پذیرش برخی نیست. لذا، پس از ارائه ترتیبی برای هنر سنتی، به عللی میپردازیم که به واسطه آن تعریف هنر سنتی، بهویژه هنر اسلامی، دشوار مینماید. سر انجام، با رویاروی نهادن هنرسنتی، بهویژه معماری وصنایع دستی، و دستآورد (ماشین آورد)های صنعت مدرن، یک پرسش به میان میآوریم: چگونه میتوان، با نظر به هنر سنتی و در پرتو آن، از زیبائی تولیدهای صنعت مدرن سخن گفت؟ به بیان دیگر، چگونه میتوان، بر مبنای هنر سنّتی، گونهای زیباشناسی برای صنعت مدرن پی ریخت و، افلاطونی بگوییم، آنرا از «زُمختی کارخانه» تا اندازهای رهایی بخشید؟